14-15.YY Türk Dili- 2. Ünite Özeti - 5.0 out of 5 based on 10 votes

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

HAREZM-ALTIN ORDU TÜRKÇESİNİN DİL ÖZELLİKLERİ

 

Yazım Özellikleri

  • Metinlerin elimize ulaşan nüshaları Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bunun yanında Toktamış Han Yarlığı gibi Uygur harfleri ile

                yazılmış metinler, ayrıca Muhabbet-nāme, Mirāc-nāme gibi her iki harfle de yazılmış nüshaları bulunan metinler vardır.

  • Arap harfli metinlerde en dikkat çekici özellikler şunlardır:

 

1- b/p ünsüzleri tek noktalı, bazen de noktasız yazılmaktadır. P ünsüzü bazı durumlarda üç nokta ile de gösterilerek b’den ayırt edilir.

2- c/ç ünsüzleri de tek noktalı olarak veya bazen de noktasız olarak yazılmaktadır. b/p’de olduğu gibi ç sesini c sesinden ayırt etmek için üç nokta ile de gösterilmiştir,

3- İlk hecedeki é/i bakımından bir birlik bulunmamaktadır. e’den i’ye geçişin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini tespit etmek zordur. İmlaya bakıldığında kelimeyi i ile de, e ile de okumak mümkündür.

4- Kalın ünlülü kelimelerde سve تyanında Eski Anadolu Türkçesine has صve طharflerinin kullanımına da rastlanmaktadır.

5- Bazı çift ünsüzlü kelimeler tek ünsüzle yazılıp çift ünsüzlü olarak okunmaktadır. Bu tip durumlarda bazen şedde işareti de kullanılmaktadır.

 

SES ÖZELLİKLERİ

 

ÜNLÜLER

 

Ünlü Türleri

  • Harezm Türkçesinde a, ı, o, u; é, i, ö, ü ünlüleri bulunmaktadır.
  • Karahanlı Türkçesinde ilk hece ünlüsü i olan bazı kelimeler, Harezm Türkçesinde kapalı e’ye (é) dönmüştür: Béş, yél, té-, yér
  • Bununla birlikte eskiden beri e ile kullanılan kelimeler bu e sesini korumuşlardır: edgü, kelin, kendü, kerek
  • Yine eskiden beri i sesiyle kullanılan kelimeler de bu seslerini muhafaza etmişlerdir: bil-, bitig, kit-

 

Ünlü Değişimleri

  • Kalınlık incelik uyumu: Harezm Türkçesindeki kelimelerin büyük çoğunluğu buna uymakla birlikte uyum dışı kalan örneklerde vardır.alnıge, anasıge, yalavaçıge, ogluñge.
  • Arapça ve Farsça kelimelere Türkçe ekler eklendiğinde ise uyumda bir düzensizlik dikkati çeker: ademiga/ ademige, acebrak / acebrek.

Û      Düzlük Yuvarlaklık Uyumu: düz veya yuvarlak şekilleri kalıplaşmış kelimeler Harezm Türkçesinde de varlığını devam ettirir: altun, öñin, yülit-, üçegü, köni, agu, yorı.

 

 

Ünlü Yuvarlaklaşması (Dudaklılaşma)

ó     e->ö-: eksük>öksük, ewür->öwür- , -a->-o-: bark>bork, awuç>owuç ,-e->-ö-:teşük>töşük, telük>tölük, sev->söw-, sewüglüg>söwüglüg -ı->-u-: ıçgın->uçgun-

ó     İsimden İsim Yapan Eklerde: savlug, hisabsuz, bednamluk.

ó     Fiilden İsim Yapan Eklerde: tapug, sevüg

ó     İyelik Eklerinde: ivüñ, nasibüñ, avum, tapgum

ó     Görülen Geçmiş Zaman Ekinde: taptum, taptuñ

ó     Zarf-Fiil Ekinde: ivüp, tapup, yapup

 

Ünlü Düzleşmesi ü->i-: ünde->inde- , -o->-a-: sowı->savu-, kov->kav- , -u->-a-: suvsa->savsa- , -ü->-i-: büt->bit- , -ü->-e-: süñük>süñek  töpü>töpe  -ü>-i: tilkü>tülki, berü>beri.

 

Ünlü Kalınlaşması -i->-ı-: isig>ısıg, silig>sılıg

 

Ünlü İncelmesi -ı->-i-: bış->biş- , -u->-ü-: sun->sün-

 

Ünlü Düşmesi

v      Hece kaynaşması sonucu ortaya çıkan ünlü düşmeleri ni + ol->nol-, niçe + ök>niçük, ni + erse>nerse

v      Vurgusuz orta hece ünlüsünün düşmesi sonucu ortaya çıkan ünlü düşmeleri tapgın>tapugın, kapgın>kapugın, ilgi>iliği

v      İ- Cevheri fiilinin kendinden önceki kelimeye eklenmesiyle ortaya çıkan ünlü düşmeleri bolsa idi>bolsadı, içer iken>içerken

v      Ünlü ile biten fiil köklerine 1. çokluk şahıs emir eki geldiğinde araya -y- yardımcı ünsüzünün gelmeyip iki ünlüden birinin düşmesi avla-alıñ>avlalıñ, oyna-alıñ>oynalıñ, izde-eliñ>izdeliñ

 

ÜNSÜZLER

 

Ä       Harezm Türkçesindeki ünsüzler, Karahanlı Türkçesindeki ünsüzlerle aynıdır. Bu dönemde hâlâ varlığını devam ettiren z / ذve w فveya ڤ/ sesleri y /ىve v /وile yer değiştirir.

Ä       Harezm Türkçesinde y’li şekiller hâkimdir: yırak, yıgaç, yıglat-, yip, yulduz vb.

 

Ünsüz Uyumları unuttum, taptım, aktur-, taştın  örneklerinde ünsüz uyumu hâkimken hakga, vaktda  gibi örneklerde ünsüz uyumuna uyulmamıştır.

 

Ünsüz Tonlulaşması k>g: alçak>alçag, ayak>ayag, t>d: té->dé-, tur- dur- . İki ünlü arasında kalan -t-’ler de genellikle korunurken bazen -d-’yedeğiştiği görülür: ata->ada-, butak>budak.

 

Ünsüz Tonsuzlaşması (Ötümsüzleşmesi) z>s: Kelime içinde ve sonunda görülen bir değişikliktir: -maz / -mez>-mas / -mes, izde-

>iste-, sekizinçi>seksinç.

 

Ünsüz Sızıcılaşması

  • b>v: yabız>yawuz>yavuz, sub>suw>suv 
  • d>y: adır->ayur-, adak>ayak
  • k>h: katun>hatun, aksak>ahsak, okşa->ohşa
  • g>h: Kelime içinde görülür: satgaş->sathaş
  • ç>ş: iç->iş-, néçe>néşe
  • g>w>v: biregü>birev, kigür->kiwür->kivür-, küdegü>küyegü>küyev

 

Genizsilleşme b>m: men, meñiz, meñze-, min-, muñ, biz>miz değişikliği de görülür.

 

Ünsüz Düşmesi

Û      G Düşmesi: arıg>arı, kamug>kamu, köprüg>köprü, tolug>tolu ulga-> buyapurgak>yawurgak>yafrak>yaprak,yokgaru>yokaru

Û      R düşmesi: ir->i-, berk>bek>bik, kardaş>kadaş

Û      L düşmesi: keltür->ketür-, oltur->otur

 

Ünsüz İkizleşmesi: iki>ikki, katıg>kattı / kattu

 

Ünsüz Tekleşmesi: körkke bay>körke bay

 

Göçüşme: nş->-şn-: konşı>koşnı

 

 

ŞEKİL ÖZELLİKLERİ

 

Çokluk İsimlerde çokluk -lar / -ler eki ile yapılmaktadır: arıgsızlar, bulaklar, töşekler, tügünler

 

İyelik: (1.t.ş ım, um)  (2.t.ş ın, un)  (3.t.ş ı.u, sı)  (1.ç.ş ımız,umız, ımuz, umuz)  (2.ç.ş ınız unız unuz)  (3.ç.ş ları)

 

 

Hal Ekleri

 

 

İlgi hali eki

nIñ/ nUñ/ Iñ

agunuñ, atnıñ, kapugnuñ, tirigliknüñ

Ayrılma hali eki

DIn, nadiren Dan

açlıkdın, tagındın, bulutdan, yapurgaktan

Eşitlik hali eki

çA

anlarça, barınça, itçe, şirinçe, artınça

Yön gösterme

gAr, GArU, KarI, ArU, rA,

rU

soñra, angar, angaru, içkerü, öñrü, asra

Yükleme hali eki

nI / n / I

boynın, boynını, elgin, elgini, onı

Vasıta hali eki

n, lA

adakın tur-, azın azın, cānsızın, tünle, tañla

yönelme

Ga/ Ka/  A

anamka / anamga, atka / atga, hatunka / hatunga, anasınga/ anasıña / anasıga / anasıka, oglıka / oglıga / oglınga / oglıña, işe, özine, emire

Bulunma

DA

başımda, arasında, felekde, devlette, otta, saatta

     

 

Aitlik Eki: KI veya +gı’dır: astıngı, bıldurgı, avvalkı, burunkı, ilkinki, ozakı

 

ZAMANLAR

 

Geniş Zaman: r men ar men Geniş zamanın olumsuzu -mAz/s üzerine gelen şahıs zamirleri ile yapılır. 1.Teklik Şahısta -mAz/s

men yanında -mAn şekli de görülür: tanımas, uymas men.

 

Görülen Geçmiş Zaman: dım dum dın dı dımuz dınız dıllar

 

Anlatılan Geçmiş Zaman: mış men mış sen mış siz Dikkat Çağatay Türkçesinde sıkça karşılaşılan -p zarf-fiil eki üzerine 1.ve 2. teklik ve çokluk şahıslarda şahıs zamiri, 3. şahıslarda -dUr getirilerek yapılan geçmiş zaman eki bazı metinlerde kullanılmıştır: ant içip-men, kelip-men, uyuklap-dur, körüp-miz, kelip-siz

 

Gelecek Zaman: gay gu ga

 

KİPLER

 

Emir kipi

1.T.Ş. -yın / (y)AyIn / -AyIm/ -GAyIn/ -GAyIm aytayın, ısparlagayın, bitigeyin, ayayım, yigeyim,

2. T.Ş. - GIl / -GUl / -kıl, -GIn / Ø algıl, kitgil, bolgul, bil, kılkıl

3. T.Ş. -sUn / -sU kılsun, tisün, tutaşsın, tursu, kiçsü

1. Ç.Ş. -AlI / -AlIñ / -GAlIñ / -AlIm / -alık inanmagalıñ, ıdalıñ, çevirelim, yigelim, köreli

2. Ç.Ş. - ñ / -Iñ / -Uñ / -ñIz / -ñUz / -IñIz / -UñUz / -ñlAr aktarıñ, başlañ, koyuñ, körüñüz, aytıñlar, okunlar

3. Ç.Ş. -sUnlAr / -sUlAr kiltürsünler, agılasunlar, kelsünler

 

Dilek İstek Kipi: y, ay a

 

Şart Kipi: sa körsem. Sorsam. Keltürse, bağlasak, sözlesebiz, koysalar vb

 

Hikaye ur erdim Rivayet ur ermiş (“miş” olunca rivayet “di” olunca hikaye)

 

FİİLİMSİLER

Sıfat Fiiller: Ası gası ısar daçı guluk mas mış duk kan ur yur ar

 

Zarf Fiiller: Arada a dı erse dukda gaç gall galu gınça ganda  gınça gunça  ınça ıban ken madın mayın mışda ıp yu uçak y

 

YAPIM EKLERİ

 

İsimden İsim yapım ekleri: egü er daş rak sız lık  ak an ça çak çı çuk

 

İsimden Fiil yapım ekleri ar da al gar kır sa sın lar

 

Fiilden İsim yapım ekleri aga ak a ç g ga ka gang ı gu guçı gın gun ı k uk kak  l m ma mak man mış mur n sıg ş t z

 

Fiilden Fiil yapım ekleri a ar ç çır d y dur gar gez gur guz ı k l ma n r sık ş t tüz ur z

 

SÖZ VARLIĞI karu “karşılık, mükâfat”, kedigle- “örtünmek, gizlenmek”, sözengür “konuşkan”, yulduz “ağaç kökü” gibi kelimeler bulunmaktadır. Ses ve şekil özellikleribakımından bir kelimenin hem Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesindeki eski şekillerinin

hem de değişime uğramış yeni şekillerinin bir arada kullanıldığı görülür: küdegü / küyegü / küyev, sıçgan / sıçan, yıgaç / agaç vb.

 

ÖRNEK DİL İNCELEMELERİ

 

Nenül Feradis

 

Dil bilgisi Çözümlenmesi

 

Kelime

Anlamı

Çözümlenmesi

oramında

sokağında

oram+ı+n+da oram: isim kökü

+ı: 3. teklik şahıs iyelik eki

+n: zamir n’si

+da:bulunma hali eki

glayur erdi

ağlardı, ağlıyordu

g+la-y-ur + er-di

aytur

söyler

ay-t-ur   ay-: fiil kökü -t-: fiilden fiil yapma eki (ettirgenlik eki) -ur: geniş zaman

3. teklik şahıs eki

gıldılar

“toplandılar”

g-ı-l-dı-lar  yığ-: fiil kökü -ı-: yardımcı ünlü -l-: fiilden fiil yapım eki

-dı: görülen geçmiş zaman eki

-lar: 3. çokluk şahıs eki

yöriyür erdi

yürürdü, yürüyordu

yöri-y-ür > er-di   “yürürdü, yürüyordu” yöri-: fiil kökü -y-: yardımcı ses

-ür: geniş zaman eki er-: yardımcı fiil kökü -di: geniş zamanın hikâyesi

3. teklik şahıs

tédi erse

“dediyse, deyince

>té-di +er-se té-: fiil kökü -di: görülen geçmiş zaman eki er-:yardımcı fiil kökü -se: görülen geçmiş zamanın şartı, 3. teklik şahıs eki

-di+er-se: zarf-fiil fonksiyonunda

kaçan

ne zaman, ne zaman k

ka+ça+n   ka: isim kökü +ça: eşitlik hali eki +n: vasıta hali eki

algıl

al

al-gıl  al-: fiil kökü

-ğıl: emir 2. teklik şahıs eki

téyü

diye

té-y-ü    té-: fiil kökü -y-: yardımcı ses  -ü: zarf-fiil eki

 

 

Dil bilgisi Çözümlenmesi

 

Kelime

Anlamı

Çözümlenmesi

kördi erse

gördüyse, görünce

kör-di+er-se  kör-: fiil kökü -di: görülen geçmiş zaman eki er-: yardımcı fiil kökü -se: görülen geçmiş zamanın şartı, 3.teklik şahıs eki

-di+er-se: zarf-fiil fonksiyonunda

aytayın

söyleyeyim

ay-t-ayın ay-: fiil kökü

-t-: fiilden fiil yapım eki

-ayın: emir 1.teklik şahıs eki

alarga

onlara, alar

alar+ga  “onlara, alar

3. çokluk şahıs zamirinin yönelme hali eki almış şekli”

edgülikiñ

iyiliğin

edgü+lik+iñ edgü: isim kökü

+lik: isimden isim yapım eki

+iñ: 2.teklik şahıs iyelik eki

kelip-siz

“gelmişsiniz

kel-ip-siz  kel-: fiil kökü -ip:

anlatılan geçmiş zaman eki -siz: 2.çokluk şahıs eki

oglanları turur-siz

oğlanlarısınız

oglan+lar+ı+tur-ur-siz  “oğlanlarısınız” og(u)l: isim kökü +an: İsimden isim yapım eki +lar: çokluk eki +ı: 3.teklik şahıs iyelik eki tur-: yardımcı fiil kökü -ur: geniş zaman eki -siz: 2.çokluk şahıs zamiri +tur-ur-siz: 2.çokluk şahıs bildirme eki fonksiyonunda

söwer erdi

severdi

söw-er + er-di severdi”

söw-: fiil kökü -er: geniş zaman eki er-: yardımcı fiil kökü -di: geniş zamanın hikâyesi 3.teklik şahıs eki

atlıg

adlı

at+lıg  adlı” at: isim kökü +lığ: isimden isim yapım eki

yawuzlukların

kötülüklerini

yawuz+luq+lar+ı+n yawuz: isim kökü

+luK: isimden isim yapım eki

+lar: çokluk eki

+ı: 3.çokluk şahıs iyelik eki

+n: belirtme hali eki

uwtangaylar

utanacaklar

uwtan-gay-lar  uwtan-: fiil kökü

-gay: gelecek zaman eki

-lar: 3.çokluk şahıs eki

algalı

almak için

al-galı al-: fiil kökü  -galı: zarf-fiil eki

kaydın

nereden

ka+y+dın Ka: isim kökü +y: yardımcı ses +dın: ayrılma hali eki

tegürmes

ulaştırmaz

teg-ür-mes teg-: fiil kökü ür-: fiilden fiil yapım eki -mes: Olumsuz geniş zaman 3. teklik

şahıs eki

tirig mü turur

hayatta mıdır, canlı mıdır

tir-i-g+mü+tur-ur tir-: fiil kökü-i-: yardımcı ünlü

-g: fiilden isim yapım eki mü: soru eki tur-: yardımcı fiil kökü

-ur: geniş zaman 3.teklik şahıs ekiur-ur: 3.teklik şahıs bildirme eki

fonksiyonunda

içidin

içinden

iç+i+din iç: isim kökü

+i: 3.teklik şahıs iyelik eki

+din: ayrılma hali eki

 

Kelime

Anlamı

Kelime

Anlamı

agah

Haberdar bilgili

niteg

nasıl

ayt

Demek söylemek

oram

sokak

Beytül mal

Maliya hazinesi

ska

 sıvazlamak

Çın

gerçek

ta’am

Yemek yiyecek

dat

Adalet hak

tegür

değdirmek

dimag

beyin

tegre

Etraf çevre

ınag

Emin güvenilir dost

uwtan

utanmak

İleg

Ön taraf

yawuzluk

kötülük

Kaçan

Ne zaman

yalwaç

peygamber

Münadi

Bağıran tellal

yawlak

çok

Nareside

Buluğa ermiş çocuk

yıgla

ağlamak

nida

seslenme

yügür

koşmak

hazırlayan: Özkan Yurtsever

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile